İtalyanca Fiil Çekimi: -are, -ere, -ire Tablosu ve Alıştırma

İtalyancada düzenli fiiller mastar ekine göre üç gruba ayrılır: -are (parlare), -ere (prendere) ve -ire (dormire). Şimdiki zamanda mastar eki atılır ve kişi eki eklenir: parl-o, parl-i, parl-a. Ana istisna -ire grubundadır: capire, finire, preferire gibi fiiller io, tu, lui/lei ve loro kişilerinde araya -isc- alır (capisco – anlıyorum).

Üç grup nasıl ayırt edilir?

Fiilin sözlükteki hâline, yani mastarına bakarsın. Son üç harf grubunu söyler: parlare (konuşmak) -are, vedere (görmek) -ere, sentire (duymak, hissetmek) -ire. Gövde, eki attıktan sonra kalan kısımdır: parl-, ved-, sent-. Kişi ekleri bu gövdeye eklenir.

En kalabalık grup -are‘dir ve dile yeni giren fiillerin çoğu da bu gruba katılır (postare – paylaşım yapmak). -ere grubunda düzensiz fiil sayısı fazladır. -ire grubu ise kendi içinde ikiye ayrılır: dormire gibi düz çekilenler ve capire gibi -isc- alanlar.

Özne zamiri (io, tu, lui…) İtalyancada çoğu zaman söylenmez, çünkü fiil eki kişiyi gösterir: parlo italiano (parlo italyano) “İtalyanca konuşuyorum” için yeterlidir.

Şimdiki zaman (presente) çekim tablosu

Tablodan çıkan kolay ezber noktaları:

• io her grupta -o, tu her grupta -i, noi her grupta -iamo ile biter.
• lui/lei -are grubunda -a, diğer iki grupta -e alır.
• voi grubun ünlüsünü korur: -ate, -ete, -ite.
• loro -are grubunda -ano, diğerlerinde -ono alır.
• -ere ile düz -ire fiilleri yalnızca voi kişisinde ayrılır: prendete / dormite.

Okunuşlar: parliamo (parlyamo), prendiamo (prendyamo), dormiamo (dormyamo), finisco (finisko), finisci (finişi), finisce (finişe), finiscono (finiskono). Loro çekiminde vurgu genellikle sondan üçüncü hecededir: PAR-la-no, PREN-do-no, DOR-mo-no. Vurgu işareti normal yazımda konmaz.

-isc- alan -ire fiilleri

-isc- eki noi ve voi dışındaki dört kişide gövdeyle kişi eki arasına girer. Hangi -ire fiilinin bunu aldığını mastardan anlamanın kesin bir yolu yok; fiili öğrenirken io çekimiyle birlikte ezberlemek en pratik yöntemdir. Sözlüklerin çoğu bunu fiil maddesinde belirtir.

sc harfleri o önünde “sk”, e ve i önünde “ş” okunur. Bu yüzden aynı fiilde capisco “kapisko” ama capisci “kapişi” olur. Non capisco (non kapisko – anlamıyorum) ilk haftadan lazım olacak bir cümle.

Yazım ve okunuş tuzakları

Düzenli fiillerde bile bazı küçük değişiklikler olur. Bunlar fiili düzensiz yapmaz, sadece sesi korumak için yazım ya da okunuş değişir.

• -care / -gare: i ile başlayan eklerden önce h eklenir ki ses “k” ve “g” olarak kalsın: cercare → cerchi, cerchiamo (çerki, çerkyamo); pagare → paghi, paghiamo (pagi, pagyamo).
• -iare: gövdedeki i ile ekteki i genellikle birleşir: studiare → studi, studiamo (studi, studyamo); mangiare → mangi, mangiamo (manci, mancamo); cominciare → cominci (kominçi). Vurgunun i üzerine düştüğü birkaç fiil bu birleşmeyi yapmaz (inviare → invii), ama başlangıçta bunlarla az karşılaşırsın.
• -gere / -cere: yazım değişmez ama okunuş değişir: leggere → leggo (leggo) ama leggi (lecci); vincere → vinco (vinko) ama vinci (vinçi); conoscere → conosco (konosko) ama conosci (konoşi).

c ve g harflerinin hangi harften önce nasıl okunduğunu İtalyanca alfabe ve okunuşu yazısında harf harf anlattık.

Gruba uymayan sık fiiller

Her grupta kişi ekleri tanıdık görünse de gövdesi değişen sık fiiller vardır. Bunları ayrı ezberlemen gerekir: -are grubunda andare (vado, vai, va…), fare (faccio, fai, fa…), dare ve stare; -ere grubunda essere, avere, potere, volere, dovere, sapere, bere; -ire grubunda venire (vengo), uscire (esco), dire (dico). Tradurre (çevirmek) ve porre (koymak) gibi -urre, -orre ile biten fiiller de eski -ere biçimlerinden geldikleri için ayrı çekilir: traduco, traduci.

Bu fiillerin tam çekim tablolarını sık kullanılan İtalyanca fiiller yazısında, essere ve avere‘yi ise essere ve avere yazısında bulabilirsin.

Örnek cümleler

• Parli inglese? (parli inglese) – İngilizce konuşuyor musun?
• Prendiamo un caffè? (prendyamo un kaffe) – Bir kahve alalım mı?
• Il treno parte alle nove. (il treno parte alle nove) – Tren dokuzda kalkıyor.
• Preferisco il tè. (preferisko il te) – Çayı tercih ederim.
• A che ora finite? (a ke ora finite) – Saat kaçta bitiriyorsunuz?
• I bambini dormono già. (i bambini dormono ca) – Çocuklar zaten uyuyor.
• Cerchi lavoro? (çerki lavoro) – İş mi arıyorsun?

İtalyanca presente, Türkçedeki hem geniş zamanı hem de şimdiki zamanı karşılayabilir: Lavoro a Roma (lavoro a roma) bağlama göre “Roma’da çalışırım” ya da “Roma’da çalışıyorum” diye çevrilir.

Mini alıştırma

Parantezdeki fiili şimdiki zamanda çek.

1. Io (abitare) ___ a Istanbul.
2. Voi (scrivere) ___ una mail.
3. Loro (capire) ___ bene l’italiano.
4. Noi (pagare) ___ con la carta.
5. Tu (aprire) ___ la finestra?
6. Lei (pulire) ___ la cucina.
7. Tu (mangiare) ___ la carne?

Cevaplar: 1. abito (İstanbul’da oturuyorum) · 2. scrivete (bir e-posta yazıyorsunuz) · 3. capiscono (İtalyancayı iyi anlıyorlar) · 4. paghiamo (kartla ödüyoruz) · 5. apri (pencereyi açar mısın?) · 6. pulisce (mutfağı temizliyor) · 7. mangi (et yer misin?). Dikkat: abitare fiilinde io çekiminin vurgusu ilk hecededir: A-bi-to.

Çekimi oturttuktan sonra geçmiş zamana geçmek için passato prossimo ve imperfetto yazısına bakabilirsin; tüm konular İtalyanca öğren sayfasında.

Sık sorulan sorular

Bir fiilin -isc- alıp almadığını nasıl anlarım?

Mastardan kesin olarak anlaşılmaz. İyi bir sözlük ya da fiil tablosu io çekimini gösterir; yeni bir -ire fiili öğrendiğinde capire – capisco diye çift olarak ezberle.

Fare ve dire hangi gruptadır?

Mastarlarına bakınca fare -are, dire -ire grubunda görünür, ama ikisi de Latincedeki daha uzun biçimlerden geldiği için (facere, dicere) düzensiz çekilir: faccio, dico. Bazı kaynaklar bu yüzden onları -ere grubuyla birlikte anlatır.

Loro çekiminde vurgu neden değişiyor?

Vurgu kişi ekine değil gövdeye düşer: parlo PAR-lo, parlano PAR-la-no. Bu yüzden loro biçiminde vurgu genellikle sondan üçüncü heceye gelir; abitano (A-bi-ta-no) gibi daha geride kalan örnekler de var. Noi ve voi çekimlerinde ise vurgu eke kayar: par-LIA-mo, par-LA-te.

Önce hangi grubu çalışmalıyım?

-are grubu hem en kalabalık hem de en düzenli grup olduğu için başlangıç için uygundur. Sonra -ere ve düz -ire’yi, en son -isc- fiillerini ekleyebilirsin.