Almanca wenn ve als farkı: bir kez mi, her seferinde mi?

Almancada als, geçmişte bir kez olmuş bir olayı ya da bitmiş bir dönemi anlatırken kullanılır: Als ich Kind war (çocukken). wenn ise geçmişte tekrar tekrar olan şeyler, şimdiki ve gelecek zaman ve “eğer” anlamındaki koşul cümleleri içindir: Wenn ich Zeit habe (vaktim olunca / olursa). Kısacası: geçmişte tek bir olay ya da bitmiş bir dönem için als; geçmişte tekrar eden olaylar, şimdiki ve gelecek zaman ve koşul için wenn.

Neden karıştırıyoruz?

Türkçede “-dığında” eki hem tek bir anı hem de tekrar eden durumları anlatır: “Eve geldiğimde yemek hazırdı” ile “Eve her geldiğimde yemek hazırdı” cümlelerinde ek aynı. Almanca ise bu ikisini ayırır ve ayrımı bağlaçla yapar. İngilizce bilenler için de durum kafa karıştırıcı, çünkü İngilizcede ikisinin karşılığı çoğu zaman “when”.

İyi haber şu: karar vermek için soracağın soru tek. “Bu olay geçmişte bir kez mi oldu?” Cevap evetse als, değilse wenn.

als: geçmişte bir kez olan olay

als, geçmişteki tek bir ana ya da tek seferlik, bitmiş bir döneme işaret eder. Çocukluk, öğrencilik yılları, bir şehirde yaşadığın dönem hep als ile anlatılır, çünkü o dönem bir kez yaşandı ve bitti.

• Als ich ein Kind war, wohnte ich in Izmir. (als ih ayn kint vaar, voon-tı ih in iz-mir) – Çocukken İzmir’de otururdum.
• Als ich in Berlin ankam, regnete es. (als ih in ber-lin an-kaam, reeg-nı-tı es) – Berlin’e vardığımda yağmur yağıyordu.
• Als wir uns kennengelernt haben, waren wir zwanzig. (als viir uns ke-nın-gı-lernt ha-bın, vaa-rın viir tsvan-tsih) – Tanıştığımızda yirmi yaşındaydık.
• Als das Telefon klingelte, war ich unter der Dusche. (als das te-le-foon klin-gıl-tı, vaar ih un-tır deyr du-şı) – Telefon çaldığında duştaydım.

als cümleleri genellikle Präteritum ile kurulur: war, kam, ging gibi. Bu biçimleri Almanca düzensiz fiiller listesinde tablo halinde bulabilirsin.

wenn: tekrar eden olay, şimdi, gelecek ve koşul

wenn’in dört kullanımı var, ama hepsinin ortak noktası “tek seferlik geçmiş olmaması”.

• Geçmişte tekrar eden olay: Wenn ich meine Oma besuchte, backte sie immer Kuchen. (ven ih may-nı oo-ma bı-zuuh-tı, bak-tı zi i-mır kuu-hın) – Babaanneme her gittiğimde kek yapardı. Tekrar vurgusunu güçlendirmek için “immer wenn” ya da “jedes Mal, wenn” (yee-dıs maal ven – her seferinde) de diyebilirsin.
• Şimdiki zaman, alışkanlık: Wenn ich müde bin, trinke ich Kaffee. (ven ih müü-dı bin, trin-kı ih ka-fe) – Yorgun olduğumda kahve içerim.
• Gelecek: Wenn ich in Deutschland bin, rufe ich dich an. (ven ih in doyç-lant bin, ruu-fı ih dih an) – Almanya’ya varınca seni ararım.
• Koşul (eğer): Wenn es morgen regnet, bleiben wir zu Hause. (ven es mor-gın reeg-nıt, blay-bın viir tsu hau-zı) – Yarın yağmur yağarsa evde kalırız.

Koşul anlamında wenn yerine falls (fals) da kullanılabilir; “olur da …” gibi bir ihtimal tonu taşır: Falls du Hilfe brauchst, sag Bescheid. (fals du hil-fı brauhst, zaak bı-şayt) – Yardıma ihtiyacın olursa haber ver.

Özet tablo

Kelime sırası: fiil sona gider

Hem als hem wenn yan cümle başlatır. Yan cümlede çekimli fiil en sona gider: “als ich in Berlin ankam”, “wenn ich müde bin”. Yan cümle başa gelirse, ardından gelen ana cümle doğrudan fiille başlar:

• Wenn ich Zeit habe, lese ich. (ven ih tsayt ha-bı, lee-zı ih) – Vaktim olunca okurum. (“ich lese” değil, “lese ich”)
• Ich lese, wenn ich Zeit habe. (ih lee-zı, ven ih tsayt ha-bı) – Aynı anlam; ana cümle önde olunca sıra normal.

Bu “fiil – virgül – fiil” görüntüsü Almancanın tipik ritmi. Kısa hikâyelerde bu yapıyı sıkça göreceksin; Almanca A1 kısa hikâyeler yazısında okuyarak pekiştirebilirsin.

Karıştırılan iki kelime daha: wann ve als

wann (van) yalnızca soru kelimesidir ve “ne zaman?” demektir: Wann kommst du? (van komst du) – Ne zaman geliyorsun? Cevap ise wenn ile gelir: Wenn ich fertig bin. (ven ih fer-tih bin) – Hazır olunca. Dolaylı sorularda da wann kalır: Ich weiß nicht, wann der Zug kommt. – Trenin ne zaman geleceğini bilmiyorum.

als kelimesinin iki görevi daha var ve bunlar zamanla ilgili değil:

• Karşılaştırmada “-den daha”: Er ist größer als ich. (eyr ist gröö-sır als ih) – O benden uzun.
• “Olarak”: Ich arbeite als Kellner. (ih ar-bay-tı als kel-nır) – Garson olarak çalışıyorum.

Kısa alıştırma (cevaplı)

Boşluğa wenn ya da als koy, sonra cevaplara bak.

1. ___ ich gestern nach Hause kam, war niemand da. (Dün eve geldiğimde kimse yoktu.)
2. ___ ich nach Hause komme, koche ich. (Eve gelince yemek yaparım.)
3. Immer ___ wir in Antalya waren, sind wir geschwommen. (Antalya’ya her gittiğimizde yüzerdik.)
4. ___ ich Student war, hatte ich wenig Geld. (Öğrenciyken az param vardı.)
5. ___ du willst, können wir morgen gehen. (İstersen yarın gidebiliriz.)

Cevaplar: 1. Als (dün, tek sefer) · 2. Wenn (alışkanlık) · 3. wenn (tekrar eden geçmiş) · 4. Als (bitmiş dönem) · 5. Wenn (koşul).

Sık sorulan sorular

“Wenn ich gestern …” demek yanlış mı?

Dün tek bir olaysa evet, yanlış: “Als ich gestern nach Hause kam” olmalı. Ama “gestern” kelimesi yoksa ve olay tekrar ediyorsa wenn doğru olur.

Geleceği anlatırken neden als kullanamam?

Çünkü als yalnızca geçmişe bakar. Gelecekteki tek bir olay bile wenn ile anlatılır: Wenn ich in Berlin ankomme, schreibe ich dir. (Berlin’e varınca sana yazarım.)

wenn ile falls aynı şey mi?

Koşul anlamında birbirinin yerine kullanılabilirler. falls yalnızca koşul bildirir, zaman anlamı taşımaz; wenn ise hem “-ınca” hem “eğer” olabilir. Daha fazla dilbilgisi farkı için Almanca öğren sayfasına göz at.